Na stronie Trybunału Sprawiedliwości UE data opinii rzecznika generalnego w połączonych sprawach C-588/18 i C-563/18 (pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Łodzi i Sądu Okręgowego w Warszawie) nie jest jeszcze oficjalnie wskazana. Jednak Polskie Radio oraz portal DW.COM, po rozprawie przed Wielką Izbą w dniu 18 czerwca 2019 r., podały, że nastąpi to 24 września 2019 r. Przedmiotem opinii będzie przede wszystkim dopuszczalność obu pytań, które zostały zadane w sprawach niedotyczących wprost prawa Unii. Oba sądy odsyłające założyły bowiem, że obowiązek zagwarantowania w każdym państwie członkowskim skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii (art. 19 par. 1 Traktatu o Unii Europejskiej) wymaga zapewnienia sędziom krajowym niezawisłości we wszystkich rodzajach spraw, a nie tylko tych dotykających prawa unijnego.

Według relacji uczestniczącego w rozprawie zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich – dr Macieja Taborowskiego, wbrew pisemnemu stanowisku Komisji Europejskiej, która wnioskowała o uznanie obu pytań za niedopuszczalne, na rozprawie sędziowie przeprowadzili na ten temat dyskusję wskazując na najnowsze orzecznictwo, zwłaszcza wyrok z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie sędziów portugalskich (Associação Sindical dos Juízes Portugueses C-64/16, EU:C:2018:117, pkt 40). Podnoszono, że artykuł 19 ustęp 1 Traktatu, należy rozumieć w ten sposób, że każdy sędzia krajowy, któremu ustawodawca krajowy powierzył rozpoznawanie spraw z elementem unijnym jest chroniony przez prawo unijne. Nowy element to konieczność rozstrzygnięcia czy ochrona sędziów krajowych jest ograniczona tylko do rozpoznawania spraw z elementem unijnym czy jest szersza, bo działalność orzecznicza w sprawach poza zakresem prawa unijnego może mieć wpływ na skuteczność orzeczeń z udziałem prawa unijnego.

Rzecznik Praw Obywatelskich zajął stanowisko, że pytania są dopuszczalne i że Trybunał powinien na nie odpowiedzieć, gdyż cały system, na który składają się trybunał i sądy krajowe musi skutecznie funkcjonować Zagrożenie dla jednego elementu systemu przesądza o tym, że cały system nie będzie działał dobrze. Konsekwencją ewentualnego orzeczenia o niezgodności będzie konieczność zmiany prawa, a zasada pierwszeństwa prawa europejskiego nakazuje, aby do tego czasu nie stosować zakwestionowanych przepisów.

Orzeczenia TSUE w sprawie polskiej reformy wymiaru sprawiedliwości będą precedensowe. Organizacja wymiaru sprawiedliwości co do zasady leży poza regulacjami prawa wspólnotowego, jednak musi opierać się na poszanowaniu fundamentalnej zasady państwa prawa jaką jest niezależność i odrębność władzy sądowniczej od pozostałych władz. Bez niej obywatele Unii nie mieliby bowiem zapewnionego podstawowego prawa jakim jest prawo do niezależnego sądu. Zakusy ograniczania niezależności sądów w wielu państwach członkowskich przemawiają za zmianą orzecznictwa TSUE w tym kierunku.

Przed Trybunałem jest zawisłych obecnie kilka innych spraw dotyczących reformy polskiego sądownictwa, obejmujących również odesłania prejudycjalne, z którymi wystąpiły Sąd Najwyższy (sprawy C‑522/18, C‑537/18, C‑585/18, C‑624/18, C‑625/18 i C‑668/18), Naczelny Sąd Administracyjny (C‑824/18) i sądy powszechne (C‑558/18, C‑563/18 i C‑623/18).

Procedowane są także sprawy ze skarg Komisji Europejskiej.

20 czerwca 2019 r. rzecznik generalny TSUE Evgienij Tanchev ogłosił opinię w sprawie C 192/18 dotyczącą wprowadzenia w lipcu 2017 r. odmiennego wieku przejścia w stan spoczynku dla mężczyzn i kobiet pełniących funkcje sędziów sądów powszechnych, sędziów Sądu Najwyższego i prokuratorów oraz obniżenie wieku przechodzenia w stan spoczynku przez sędziów sądów powszechnych w połączeniu z dyskrecjonalnym prawem Ministra Sprawiedliwości do przedłużenia okresu czynnej służby sędziego.

Rzecznik proponuje, aby Trybunał stwierdził, po pierwsze, że poprzez wprowadzenie w art. 13 pkt 1–3 ustawy z dnia 12 lipca 2017 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw odmiennego wieku przejścia w stan spoczynku dla kobiet i mężczyzn pełniących funkcje sędziów sądów powszechnych, sędziów Sądu Najwyższego i prokuratorów Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które ciążą na niej na mocy art. 157 TFUE oraz art. 5 lit. a) i art. 9 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy;
Po drugie, że obniżając w drodze art. 13 pkt 1 wyżej wskazanej ustawy wiek przejścia w stan spoczynku mający zastosowanie do sędziów sądów powszechnych, a zarazem przyznając Ministrowi Sprawiedliwości dyskrecjonalne prawo do decydowania o przedłużeniu okresu czynnej służby sędziów na podstawie art. 1 pkt 26 lit. b) i c) tej ustawy, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE;

24 czerwca 2019 r. ogłoszony zostanie wyrok w sprawie C-619/18, również ze skargi Komisji Europejskiej, ale dotyczącej przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym. W tej sprawie rzecznik generalny 11 kwietnia 2019 r. w swojej opinii wnioskował, aby Trybunał stwierdził, że obniżając wiek przejścia w stan spoczynku i stosując go do urzędujących sędziów Sądu Najwyższego powołanych do Sądu Najwyższego przed dniem 3 kwietnia 2018 r., a także przyznając Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej dyskrecjonalne prawo do przedłużenia czynnej służby sędziów Sądu Najwyższego, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.

Przepisy zaskarżone w obu opisanych wyżej sprawach już nie obowiązują, jednak jak stwierdził rzecznik generalny, wyroki Trybunału przyczynią się do dalszego rozwinięcia pojęcia przestrzegania praworządności w systemie prawnym Unii oraz dostarczą wskazówek co do wymogów niezbędnych do jej ochrony.

Fundamentalne znaczenie dla obecnie obowiązujących przepisów będzie miał wyrok w połączonych sprawach pytań prejudycjalnych Sądu Najwyższego C 585/18, C 624/18 i C 625/18, dotyczących sposobu powoływania Krajowej Rady Sądownictwa i Izby Dyscyplinarnej w kontekście prawa do skutecznej ochrony sądowej.

W tej sprawie odbyły się już dwie rozprawy przed Wielka Izbą: 19 marca 2019 r. i 14 maja 2019 r., a na 27 czerwca 2019 r. zapowiedziana jest opinia rzecznika generalnego, która być może określi proponowany nowy minimalny standard niezależności sądów krajowych.

Zaś 24 września 2019 r. będzie znana opinia rzecznika generalnego w sprawie pytań o dopuszczalność (zgodność), w świetle tego samego art. art 19 ust 1 Traktatu o Unii Europejskiej polskiego systemu dyscyplinarnego wobec sędziów.

Czekamy!

SSO Ewa Maciejewska